24/09/2026
GA ĐỨC PHỔ - TỪ HUYỆN LỴ XƯA ĐẾN NHÀ GA GIỮA LÒNG ĐÔ THỊ
Ga Đức Phổ nằm tại Km967+680 trên tuyến đường sắt Hà Nội - Sài Gòn, nằm giữa hai cục 'đá', Thạch Trụ và Thủy Thạch. Đây là ga cấp 4, thuộc Chi nhánh Khai thác đường sắt Nghĩa Bình.
Trước đây, ga thuộc khối 4, phường Nguyễn Nghiêm, thị xã Đức Phổ cũ, nay là phường Đức Phổ, tỉnh Quảng Ngãi.
Nằm ngay bên khu trung tâm đô thị, ga Đức Phổ đã gắn bó với vùng đất này qua nhiều giai đoạn phát triển. Từ một huyện lỵ nhỏ khi đường sắt mới được xây dựng, Đức Phổ dần trở thành thị trấn, thị xã rồi một phần của phường Đức Phổ ngày nay. Nhà ga vì thế cũng dần nằm sâu trong lòng đô thị.
Nhưng câu chuyện của ga Đức Phổ bắt đầu từ gần một thế kỷ trước.
🟢 MỘT NHÀ GA RA ĐỜI TRONG CHẶNG CUỐI CỦA ĐƯỜNG SẮT XUYÊN ĐÔNG DƯƠNG
Đầu những năm 1930, người Pháp đẩy nhanh việc xây dựng đoạn Đà Nẵng - Nha Trang, một trong những 'khoảng trống' cuối cùng còn lại của tuyến đường sắt Xuyên Đông Dương.
Sau khi đoạn Đà Nẵng - Quảng Ngãi được đưa vào khai thác đầu năm 1935, công trường tiếp tục tiến xuống phía Nam. Theo tài liệu đường sắt Pháp đương thời, hai đội đặt đường từ Quảng Ngãi và Quy Nhơn đã gặp nhau tại Bồng Sơn ngày 20/04/1935. Từ đó, tàu công vụ đã có thể chạy hằng ngày giữa Quảng Ngãi và Quy Nhơn.
Đến ngày 01/07/1935, hai đoạn Quảng Ngãi - Bồng Sơn và Bồng Sơn - Quy Nhơn, tổng chiều dài 178 km, chính thức được đưa vào khai thác. Ga Đức Phổ nằm trên đoạn tuyến này.
Điều thú vị là ngay trong tài liệu kỹ thuật năm 1935, người Pháp đã nhắc đến Đức Phổ như một trung tâm huyện lỵ. Sau khi vượt vùng ruộng thấp và cầu lớn qua sông Trà Câu, tuyến đường sắt đi vào vùng gò đồi nhẹ rồi tới ga Duc-Pho ở khoảng Km967.
Như vậy, ngay từ khi xây dựng, Đức Phổ đã được bố trí một nhà ga phục vụ khu vực huyện lỵ chứ không chỉ đơn thuần là một điểm tránh tàu giữa hai khu gian.
Việc xây dựng đường sắt qua đây cũng không hoàn toàn dễ dàng. Phía Bắc Đức Phổ có những vùng ruộng thấp, nhiều công trình thoát nước; cầu đường sắt qua sông Trà Câu theo thiết kế khi ấy gồm 10 nhịp, mỗi nhịp dài 12m. Địa hình đồng bằng ven biển hẹp, xen nhiều vùng trũng khiến nền đường, cầu cống và thoát nước luôn là những vấn đề quan trọng đối với tuyến đường.
🟢 MỘT NHÀ GA PHỤC VỤ CẢ HÀNH KHÁCH VÀ HÀNG HÓA
Đường sắt đi qua khu vực Đức Phổ khoảng 45,5km với bốn ga Thạch Trụ, Đức Phổ, Thủy Thạch và Sa Huỳnh.
Trong đó, ga Đức Phổ phục vụ cả hành khách, hàng hóa và công tác tổ chức chạy tàu. Ga hiện có 3 đường, cho phép đón, gửi, tránh và vượt tàu theo biểu đồ chạy tàu.
Hiện một số đôi tàu SE9/10, SE11/12 và SE21/22 vẫn dừng đón trả khách tại đây. Ga cũng có chức năng vận chuyển hàng hóa. Giữa khu gian Đức Phổ - Thủy Thạch có mỏ đá Mỹ Trang chuyên cung cấp đá phục vụ duy tu đường sắt nên những 'hạm đá' cũng thường 'neo đậu' tại ga Đức Phổ.
Nhà ga hiện nay khá giản dị với mái dốc màu đỏ, tường vàng, phía trước là sân ga và những hàng cây bóng mát.
🟢 TỪ TIÊU THỔ KHÁNG CHIẾN ĐẾN NHỮNG CHUYẾN GOÒNG
Nhà ga Đức Phổ nguyên bản đã bị phá hủy trong phong trào tiêu thổ kháng chiến chống Pháp.
Sau khi cuộc kháng chiến toàn quốc bùng nổ cuối năm 1946, Quảng Ngãi cùng Bình Định và một phần Nam Trung Bộ trở thành vùng tự do của Liên khu V. Trước nguy cơ quân Pháp tiến vào, nhiều công trình giao thông và kiến trúc có khả năng bị sử dụng phục vụ quân sự đã được phá hủy.
Đường ray và tà vẹt được tháo đem cất giấu. Theo chủ trương được thủ tướng Phạm Văn Đồng chỉ đạo tại Nam Trung Bộ, việc phá đường sắt không nhằm triệt tiêu hoàn toàn cơ sở hạ tầng, nền đường và các trụ cầu được cố gắng giữ lại để có thể khôi phục khi điều kiện cho phép.
Và điều đó đã sớm xảy ra. Đầu năm 1948, hơn 300km đường sắt qua vùng tự do Quảng Nam - Quảng Ngãi - Bình Định - Phú Yên được khôi phục, việc vận chuyển bằng xe goòng tiếp tục phục vụ vùng kháng chiến.
Một tuyến đường sắt do người Pháp xây dựng, chưa hoạt động được bao lâu đã phải tháo dỡ để ngăn đối phương sử dụng, rồi lại được chính người dân khôi phục để phục vụ nhu cầu vận tải của mình.
🟢 GA ĐỨC PHỔ VỚI BÁC SĨ ĐẶNG THÙY TRÂM
Trong giai đoạn chiến tranh, Đức Phổ tiếp tục là một địa bàn chiến sự ác liệt và cũng là vùng đất gắn với những năm tháng hoạt động của bác sĩ, liệt sĩ Đặng Thùy Trâm từ năm 1967 đến khi hy sinh năm 1970.
Đáng chú ý, tuyến đường sắt qua Đức Phổ xuất hiện khá rõ trong hồi ức của những người từng có mặt tại chiến trường này.
Trong loạt bài Chuyện về Đặng Thùy Trâm viết từ Mỹ đăng trên báo Thanh Niên năm 2005, ông Lê Thành Giai, người từng làm thông dịch viên cho phía Mỹ tại Đức Phổ, kể rằng đường sắt chạy gần song song với Quốc lộ 1 và trở thành một mốc địa hình phân chia tương đối các khu vực kiểm soát. Vùng từ đường sắt xuống phía biển chủ yếu nằm trong khu vực do quân Mỹ và chính quyền Sài Gòn kiểm soát, còn phía trên đường ray hướng về vùng núi là địa bàn hoạt động của lực lượng cách mạng.
Ông Giai cũng nhắc đến một địa điểm hoạt động của bác sĩ Đặng Thùy Trâm tại ngôi làng nằm “phía trên ga Phổ Bình”.
Phổ Bình là tên mà chính quyền Việt Nam Cộng hòa sử dụng cho xã Phổ Ninh từ năm 1958. Đối chiếu địa danh và vị trí cho thấy “ga Phổ Bình” trong hồi ức nhiều khả năng liên quan đến khu vực ga Đức Phổ ngày nay.
Bệnh xá Đức Phổ nơi liệt sĩ Đặng Thùy Trâm làm việc và cống hiến những năm tháng thanh xuân của mình giờ đây đã trở thành bệnh viện đa khoa khu vực mang tên của chị. Đặc biệt hơn, trên chuyến tàu SE6 vào năm 2015, một sản phụ đã hạ sanh em bé trên tàu. Trưởng tàu sau đó đã cho tàu dừng ở ga Đức Phổ để đưa sản phụ và em bé đến bệnh viện Đặng Thùy Trâm để theo dõi và chăm sóc sức khỏe.
Gần một thế kỷ kể từ khi đoạn đường sắt qua Đức Phổ được đưa vào khai thác năm 1935, nhà ga nhỏ này đã đi qua nhiều biến động: từ những năm cuối xây dựng tuyến xuyên Đông Dương, phong trào tiêu thổ kháng chiến, những năm chiến tranh ác liệt cho đến sự phát triển của đô thị Đức Phổ ngày nay.
Những đoàn tàu Bắc - Nam vẫn ngày ngày đi qua nơi đây. Còn ga Đức Phổ vẫn âm thầm đón tiễn những hành khách đi tàu và lặng im chứng kiến vùng đất quanh mình đổi thay qua gần một thế kỷ.
