23/10/2026
O naszej pięknej miejscowości słów kilka… Serdecznie dziękuje profesorowi Na słowo - Zenon Lica za ten tekst. Polecam z całego serducha 🥰
Turze w gminie Tczew. Pochodzenie nazwy i dzieje miejscowości
Turze to kociewska wieś położona w gminie Tczew, nad jeziorem Damaszka, przy drodze prowadzącej z Tczewa do Skarszew, między Rukosinem a Godziszewem. W dawnych opisach również jezioro występowało pod nazwą Turze. Wieś otaczały pola rozciągające się na pagórkowatym terenie, a między Turzem a Damaszką rósł świerkowy las, ciągnący się w kierunku Małżewa i Boroszewa. Dzieje tej miejscowości można odczytywać zarówno z dawnych dokumentów dotyczących jej właścicieli, jak i z kolejnych zapisów nazwy, w których zachowały się ślady wielowiekowej historii osadnictwa.
Najstarszą formą nazwy przytoczoną w opracowaniu toponomastycznym dr Haliny Bugalskiej jest Tura z 1247 roku. Rok później odnotowano Ture, a w 1258 roku – Thurn. Zapisy te potwierdzają obecność miejscowości w średniowiecznych źródłach, nie oznaczają jednak, że właśnie wtedy powstała. Osada mogła bowiem istnieć znacznie wcześniej.
Pochodzenie nazwy dr Bugalska wiąże z wyrazem tur, oznaczającym potężne, dzikie zwierzę, przodka współczesnego bydła. Pierwotną nazwę Turza zalicza do nazw topograficznych, utworzonych za pomocą formantu -ja. W takim ujęciu wskazywałaby ona na miejsce kojarzone z turami, być może teren ich występowania. Nazwa miejscowości stanowiłaby zatem językową pamiątkę po dawnym świecie przyrody, zachowaną długo po zniknięciu zwierząt, które mogły dać jej początek.
Średniowieczne dokumenty pozwalają również dostrzec, że obok siebie istniały dwie osady. W 1336 roku pojawiły się określenia inter Maiorem Thure oraz inter Paruam Thure, odnoszące się do większej i mniejszej miejscowości. Podobne rozróżnienie odnajdujemy w zapisach magno Tawer i parvo Tawer z lat 1402–1415. Dzisiejsze nazwy Turze i Małe Turze zachowują więc ślad podziału znanego już w średniowieczu.
Szczególnie interesująca jest forma Wyelgye Thurze, poświadczona w 1495 roku. Mimo odmiennej pisowni bez trudu rozpoznajemy w niej Wielkie Turze. W 1534 roku zapisano Thurza, a w odniesieniu do mniejszej osady – Thurza Minor. Kolejne źródła przynoszą formy Grus Turre z 1570 roku oraz Turze minus z 1583 roku. Łacińskie określenie minus ponownie wskazuje na mniejszą miejscowość.
W 1682 roku odnotowano już nazwy Turze Wielkie i Turze Małe. Około 1790 roku pojawiły się zapisy Tursze oraz Kl. Tursze. Człony odróżniające obie osady utrzymywały się jeszcze w XX wieku: w 1925 roku zapisano Turze Wielkie, a w 1928 roku – Turze Małe. Dawne rozróżnienie przetrwało do dziś w nazwie Małe Turze. Halina Bugalska lokalizuje tę mniejszą osadę od strony Godziszewa.
Przejście od pierwotnej postaci Turza do współczesnej Turze badaczka tłumaczy pluralizacją, czyli zmianą formy liczby pojedynczej na mnogą. Proces ten wiąże z bliskim sąsiedztwem dwóch wsi, które mogło sprzyjać ich wspólnemu nazywaniu. W dokumentach niemieckich funkcjonowały określenia Gross Turse i Klein Turse.
Historia nazwy jest jednak tylko jedną z warstw przeszłości Turza. Równie interesujące są dzieje samej miejscowości, sięgające czasów książąt pomorskich, rycerstwa i zakonów rycerskich.
Średniowieczne Turze było wsią rycerską, a jego losy splatały się z dziejami książąt pomorskich oraz joannitów. Dobra położone w Turzu i Maleninie stały się przedmiotem konfliktu Sambora II z zakonem. W 1248 roku Świętopełk II ponownie nadał joannitom posiadłości odebrane im wcześniej przez Sambora, wśród nich Malenin oraz Wielkie i Małe Turze. Zatargi z zakonnikami towarzyszyły również przeniesieniu książęcej siedziby z Lubiszewa do Tczewa.
Z kolejnym nadaniem wiąże się rok 1258. Według przekazów Sambor II miał wówczas przekazać Hermanowi Bolco dobra Małżewo i Wielkie Turze, nabyte wcześniej od Conrada de Borodin. Dokumenty te ukazują, jak istotną rolę odgrywały miejscowe posiadłości w stosunkach między książętami, rycerstwem i instytucjami kościelnymi.
Przez pewien czas Turze znajdowało się również w posiadaniu cystersów pelplińskich. Ważną zmianę w dziejach miejscowości przyniósł rok 1312. Jak ustalił historyk Maksymilian Grzegorz, 21 marca tego roku opat pelpliński Gotfryd poświadczył dokumentem, że klasztor otrzymał od wielkiego mistrza krzyżackiego Karola z Trewiru Wielką Słońcę w zamian za cztery wsie: Niedźwiedź, Bratwin, Turze oraz miejscowość zapisaną jako Pisenicz. Zamianę potwierdził 11 lipca 1312 roku sam wielki mistrz dokumentem wystawionym w Malborku.
Jak zauważa Maksymilian Grzegorz, chronologia tych wydarzeń wskazuje, że poszczególne transakcje musiały zostać wcześniej uzgodnione. Zamiana dóbr nie była więc odosobnionym wydarzeniem, lecz częścią szerszych działań mających na celu przekształcenie stosunków własnościowych na Pomorzu Gdańskim. Dla Turza oznaczało to kolejny etap historii związanej z rywalizacją o ziemię, dochody i prawa do korzystania z miejscowych zasobów naturalnych.
Wśród średniowiecznych postaci związanych z miejscowością pojawia się także odnotowany w 1354 roku Nicolaus de Thura, czyli Mikołaj piszący się z Turza. Jest to interesujący przykład średniowiecznego określenia odmiejscowego, wskazującego na związek danej osoby z konkretną miejscowością.
Jeszcze wyraźniejszy ślad w historii pozostawił Jan z Turzy, nazywany w niektórych opracowaniach Janem Turzyńskim. Był on rycerzem zaangażowanym w życie polityczne Prus, a jego działalność przypadła na okres narastającego konfliktu miejscowego rycerstwa i miast z zakonem krzyżackim.
Według Dariusza Piaska pierwsza zachowana wiadomość o jego działalności publicznej pochodzi z 1435 roku. Jan z Turzy występował wówczas jako jeden z gwarantów postanowień pokojowych związanych z układem zawartym między Polską a zakonem krzyżackim w Brześciu Kujawskim.
Jego imię odnajdujemy następnie w akcie założycielskim Związku Pruskiego, sporządzonym 14 marca 1440 roku w Kwidzynie. Dokument wymienia przedstawicieli okręgu tczewsko-gniewskiego: Gotszałka ze Smoląga, Jana z Turzy i Jana z Jani jako rycerzy oraz Paszka ze Świerkocina jako giermka. Jan był zatem już wówczas rycerzem pasowanym i należał do grona przedstawicieli miejscowego rycerstwa, którzy uczestniczyli w tworzeniu organizacji występującej w obronie praw i przywilejów mieszkańców państwa zakonnego.
Zachowany akt jest cennym świadectwem nie tylko wielkiej historii, lecz także znaczenia lokalnych elit rycerskich. Wśród przedstawicieli różnych ziem pruskich znalazł się bowiem człowiek związany z niewielką wsią leżącą niedaleko Tczewa.
Jeszcze bardziej niezwykły ślad działalności Jana z Turzy zachował się w Archiwum Państwowym w Toruniu. Jest nim list datowany na 8 lutego 1454 roku, wystawiony w Papowie. Jan występuje w nim pod niemiecką formą określenia odmiejscowego von Terwesch. Dokument przechowywany jest w zespole Akta miasta Torunia, pod sygnaturą 69/1/0/1/1478.
Z zachowanego opisu archiwalnego wynika, że Jan zawiadamiał radę Torunia o opanowaniu zamku w Papowie i zwracał się z prośbą o przysłanie żywności, kucharza oraz 15–20 żołnierzy zaciężnych. Ten z pozoru zwyczajny list odsłania mniej znaną stronę średniowiecznych działań wojennych. Zdobycie zamku nie oznaczało bowiem zakończenia obowiązków jego nowej załogi. Trzeba było jeszcze zapewnić ludziom pożywienie, zorganizować codzienne funkcjonowanie warowni i zadbać o odpowiednią liczbę obrońców.
Jan z Turzy uczestniczył również w wojnie trzynastoletniej, która rozpoczęła się w 1454 roku i zakończyła pokojem toruńskim w 1466 roku. Według opracowań historycznych brał udział w oblężeniu i zdobyciu zamku w Świeciu. W nocy z 10 na 11 lipca 1455 roku, podczas ataku wojsk krzyżackich na miasto, dostał się do niewoli. Wśród pojmanych znaleźli się także Mikołaj ze Smoląga i Mikołaj z Lipinek.
Nie udało się natomiast dostatecznie potwierdzić dokładnej daty śmierci Jana z Turzy. Jego działalność pozostaje jednak ważnym świadectwem udziału pomorskiego rycerstwa w wydarzeniach, które doprowadziły do zasadniczych przemian politycznych nad dolną Wisłą i ponownego związania Pomorza Gdańskiego z Królestwem Polskim.
O późniejszych losach Turza wiele mówią dawne rejestry podatkowe i zapisy dotyczące właścicieli ziemskich. Według taryfy z 1648 roku Jackowski płacił z Wielkiego Turza 8 florenów, natomiast Paweł Bąkowski z Małego Turza – 10 florenów i 20 groszy.
W 1780 roku obie posiadłości należały do sędziego tczewskiego Franciszka Żelewskiego. Z tego okresu pochodzi również informacja o 93 katolikach i 4 ewangelikach. Zachował się ponadto zapis o świadczeniach na rzecz proboszcza w Godziszewie, który otrzymywał 8 korców żyta i tyle samo owsa.
Takie szczegóły pozwalają zajrzeć w codzienność dawnej wsi, w której stosunki własnościowe, życie religijne i gospodarka rolna tworzyły nierozerwalną całość.
Od 1823 roku Wielkie i Małe Turze stanowiły połączony majątek, choć dziewiętnastowieczne zestawienia nadal opisywały obie miejscowości osobno.
Wielkie Turze obejmowało 340 hektarów, z czego 220 hektarów stanowiły grunty orne, a 47 hektarów – łąki. W 1885 roku mieszkało tu 198 osób, w tym 122 katolików i 76 ewangelików. We wsi znajdowało się 11 domów, a także gorzelnia parowa, świadcząca o rozwiniętej działalności gospodarczej miejscowego majątku.
Małe Turze zajmowało niemal identyczną powierzchnię – 343 hektary. Nieco inaczej przedstawiała się jednak struktura użytkowania ziemi. Grunty orne obejmowały 246 hektarów, łąki 36 hektarów, a las 18 hektarów. Znajdowało się tu 7 domów. Wśród mieszkańców odnotowano 40 katolików, a także ludność wyznania ewangelickiego.
Dane te pozwalają spojrzeć na obie osady nie tylko jako na majątki ziemskie, lecz również jako na niewielkie społeczności, których życie koncentrowało się wokół pracy na roli, rodzinnych gospodarstw i miejscowych wspólnot religijnych.
Do 1904 roku majątek należał kolejno do Zalewskiego, Behrenda i Stampego. Następnie został rozparcelowany. W wyniku podziału utworzono 20 gospodarstw o powierzchni od 60 do 130 mórg, w których osiedlono Niemców przybyłych z Dolnej Saksonii, Pomorza oraz Hesji. Parcelacja przyniosła więc istotne zmiany nie tylko w strukturze własności ziemi, lecz także w składzie miejscowej społeczności.
W okresie międzywojennym życie mieszkańców Turza nadal koncentrowało się przede wszystkim wokół rolnictwa. Gospodarstwa nie były zmechanizowane, dlatego żniwa, wykopki i inne prace polowe wymagały dużego wysiłku oraz wykorzystania zwierząt pociągowych. Hodowano konie, krowy, trzodę chlewną, owce i drób. W zamożniejszych gospodarstwach zatrudniano również pracowników najemnych.
Rytm codzienności wyznaczały pory roku, prace gospodarskie i obowiązki związane z utrzymaniem ziemi.
Materialnym świadectwem dawnej historii miejscowości pozostaje zespół dworski przy ulicy Kościelnej. Klasycystyczny dwór Narodowy Instytut Dziedzictwa datuje na przełom XVIII i XIX wieku. Budynek otacza dziewiętnastowieczny park krajobrazowy, będący pozostałością dawnego założenia rezydencjonalnego. Zespół dworski wraz z kościołem wpisano do rejestru zabytków 11 listopada 1987 roku. Obecny numer wpisu to A-1189.
W sąsiedztwie dawnego majątku, na skraju parku, niedaleko wschodniego brzegu jeziora, stoi kamienno-ceglany kościół. Jego neogotycki charakter podkreślają ostrołukowe otwory drzwiowe, widoczne między innymi przy wejściu bocznym, natomiast wystrój wnętrza określany jest jako neobarokowy.
Świątynię wzniesiono na początku XX wieku z myślą o miejscowej wspólnocie ewangelickiej. Według historii parafii zamieszczonej na stronie diecezji pelplińskiej kościół powstał w latach 1912–1918, choć w innych opracowaniach podaje się lata 1913–1918.
W 1945 roku świątynia przeszła w ręce katolików. Podczas działań wojennych została jednak poważnie uszkodzona. Szczególnie ucierpiały dachy, wieża oraz część murów. Po przeprowadzeniu niezbędnych napraw kościół poświęcono pod wezwaniem Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Maryi Panny. Uroczystości przewodniczył ks. Paweł Czaplewski, ówczesny dziekan tczewski i proboszcz parafii w Miłobądzu.
W 1953 roku kościół stał się filią parafii w Godziszewie. Taki stan utrzymywał się do 1 marca 1969 roku, kiedy w Turzu ustanowiono samodzielny wikariat. Jego duszpasterzem został ks. Stanisław Mokwa, późniejszy pierwszy proboszcz miejscowej parafii.
W 1972 roku zmieniono wezwanie świątyni na Matki Bożej Nieustającej Pomocy, a 1 sierpnia 1974 roku, dekretem biskupa Bernarda Czaplińskiego, erygowano samodzielną parafię w Turzu. Włączono do niej również kościół filialny pw. św. Mikołaja w Dalwinie, wcześniej należący do parafii w Miłobądzu.
Dzieje świątyni odzwierciedlają zatem przemiany wyznaniowe i społeczne, które dokonywały się na Pomorzu w XX wieku. Budowla wzniesiona dla wspólnoty ewangelickiej stała się po II wojnie światowej miejscem życia religijnego miejscowych katolików, zachowując przy tym historyczny charakter i architektoniczne świadectwo swojej pierwotnej funkcji.
Dzisiaj Turze pozostaje miejscowością, w której historia zapisana jest zarówno w nazwie, jak i w krajobrazie. Dawne dokumenty przypominają o książętach pomorskich, joannitach, cystersach, rycerzach i właścicielach ziemskich. Zachowane zabytki przywołują natomiast obraz późniejszej wsi, z jej dworem, parkiem, kościołem i gospodarstwami.
Literatura i źródła
1. H. Bugalska, Toponimia byłych powiatów gdańskiego i tczewskiego, Wrocław 1985.
2. K. Halicki, Dzieje gminy Tczew od czasów najdawniejszych po 1989 r., Tczew 2016.
3. M. Grzegorz, Zabiegi instytucji kościelnych z terenu Pomorza Gdańskiego o zachowanie swych przywilejów i dóbr w okresie panowania Zakonu niemieckiego w latach 1309–1454, „Zeszyty Naukowe Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Bydgoszczy. Studia Historyczne”, z. 4, zwłaszcza s. 48–49.
4. D. Piasek, Jan z Turzy, „Pomerania”, marzec 2001.
5. P. Zieliński, Rycerze spod znaku białego krzyża – joannici na Pomorzu Gdańskim, Dawny Tczew: https://www.dawnytczew.pl/pl/okolice-tczewa/226-rycerze-spod-znaku-bialego-krzyza-joannici-na-pomorzu-gdaskim.html
6. Akt erekcyjny Związku Pruskiego z 14 marca 1440 roku, tłum. Justyna Liguz, na podstawie Związek Pruski i poddanie się Prus Polsce. Zbiór tekstów źródłowych, red. K. Górski, Poznań 1949:https://pamiecpolski.archiwa.gov.pl/wp-content/uploads/2016/10/akt_erekcyjny.pdf
7. Archiwum Państwowe w Toruniu, Akta miasta Torunia, sygn. 69/1/0/1/1478, list Jana z Turzy (von Terwesch) z 8 lutego 1454 roku: https://www.szukajwarchiwach.gov.pl/en/jednostka/-/jednostka/34770733
8. Narodowy Instytut Dziedzictwa, Karty obiektów zabytkowych w Turzu: dwór – https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-274283; park – https://zabytek.pl/pl/obiekty/g-218264
9. Diecezja Pelplińska, Parafia pw. Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Turzu – historia parafii: https://diecezja-pelplin.pl/parafie/parafia-pw-matki-bozej-nieustajacej-pomocy-w-turzu/
